Γυναικολογικοί
Καρκίνοι

Οι γυναικολογικοί καρκίνοι είναι ένας ευρύς όρος που περιλαμβάνει κακοήθειες οι οποίες εμφανίζονται στα όργανα του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος. Παρότι οι γυναικολογικοί καρκίνοι δεν αποτελούν όλοι το ίδιο συχνούς τύπους, έχουν κάτι κοινό: όταν ανιχνεύονται έγκαιρα, οι θεραπευτικές επιλογές είναι περισσότερες και συχνά πιο αποτελεσματικές. Για τον λόγο αυτό, η ενημέρωση για τα πρώιμα συμπτώματα, τους παράγοντες κινδύνου και τη σημασία της προληπτικής παρακολούθησης αποτελεί βασικό κομμάτι της φροντίδας της υγείας κάθε γυναίκας.

Στις επόμενες ενότητες παρουσιάζονται οι βασικές κατηγορίες γυναικολογικών καρκίνων, με στόχο μια σαφή, οργανωμένη εικόνα για το τι αφορά κάθε μορφή και ποια σημάδια χρειάζεται να κινητοποιήσουν τον έλεγχο.

Καρκίνος Αιδοίου

Ο καρκίνος αιδοίου είναι ένα είδος καρκίνου που εμφανίζεται στην επιφάνεια των έξω γεννητικών οργάνων, δηλαδή στην περιοχή του δέρματος που πλαισιώνει την ουρήθρα και τον κόλπο περιλαμβάνοντας την κλειτορίδα και τα χείλη του αιδοίου.

Συνήθως εμφανίζεται ως μικρό εξόγκωμα ή ως έλκος στην περιοχή του αιδοίου που συνοδεύεται από κνησμό. Τις περισσότερες φορές απαντάται σε ηλικιωμένες γυναίκες.

Παράγοντες κινδύνου

• Αυξανόμενη ηλικία: Συνήθως εμφανίζεται σε γυναίκες άνω των 65 ετών.
• Κάπνισμα
• Έκθεση στον ιό HPV
• Ασθενείς με παθήσεις του ανοσοποιητικού (π.χ. HIV λοίμωξη)
• Ύπαρξη προκακρινοματωδών καταστάσεων (Vulvar Intraepithilial Neoplasia – VIN) που δεν έχουν δεχτεί θεραπεία, ενδέχεται να οδηγήσουν σε καρκίνο.
• Κάποια υποκείμενη νόσος του αιδοίου, όπως π.χ. ο λειχήνας που έχει 3% πιθανότητα να οδηγήσει σε καρκίνο του αιδοίου.

Συνήθη συμπτώματα

• Δερματικές αλλοιώσεις (π.χ. αλλαγές στο χρώμα και πάχυνση)
• Μικρό ογκίδιο ή ακόμα και έλκος
• Πιθανή διόγκωση βουβωνικών λεμφαδένων
• Κνησμός που δεν υποχωρεί
• Ευαισθησία και πόνος στην περιοχή
• Αιμορραγία

Είδη νεοπλασίας αιδοίου

• Καρκίνωμα πλακωδών κυττάρων (Squamous Cell Carcinoma – SCC): Αποτελεί τη πλειοψηφία των περιπτώσεων.
• Μελάνωμα: Στην περίπτωση αυτή ο καρκίνος ξεκινάει από τα κύτταρα παραγωγής μελανίνης που βρίσκονται στο δέρμα του αιδοίου.

Διάγνωση

Τα διαγνωστικά εργαλεία που έχουμε στη διάθεση μας είναι τα παρακάτω:

• Κλινική εξέταση: Επισκόπηση αιδοίου για εύρεση πιθανών αλλοιώσεων.
• Αιδοιοσκόπηση: Με τη χρήση οξικού οξέος και του κολποσκοπίου δύναται να ανιχνευθούν αλλοιώσεις στο δέρμα του αιδοίου.
• Λήψη βιοψίας από την περιοχή του αιδοίου ή/και τους βουβωνικούς λεμφαδένες: Σε περίπτωση που υπάρχει υποψία κακοήθειας λαμβάνοντας ένα ιστοτεμάχιο από την περιοχή της βλάβης μπορούμε να οδηγηθούμε στη διάγνωση.
• Σε περίπτωση υποψίας μεταστάσεων δύναται να χρησιμοποιηθούν η αξονική (CT) και η μαγνητική (MRI) τομογραφία ή και το PET scan για έλεγχο του θώρακα, της κοιλίας καθώς και των βουβωνικών λεμφαδένων.

Καρκίνος Τραχήλου

Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας είναι ένα είδος καρκίνου που εμφανίζεται στα κύτταρα του κατώτερου τμήματος της μήτρας που ονομάζεται τράχηλος.

Είδη νεοπλασίες τραχήλου

• Καρκίνωμα πλακωδών κυττάρων (Squamous Cell Carcinoma – SCC): Ξεκινά από κύτταρα τα οποία βρίσκονται στην εξωτερική επιφάνεια του τραχήλου και αποτελεί την πλειοψηφία των περιπτώσεων.
• Αδενοκαρκίνωμα: Ξεκινά από κύτταρα τα οποία βρίσκονται εντός του τραχηλικού αυλού.

Αιτιολογικοί παράγοντες

Το σημαντικότερο αίτιο της εμφάνισης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας είναι η λοίμωξη από τον HPV. Υπάρχουν πάνω από 100 τύποι του HPV. Κάποιοι από αυτούς χαρακτηρίζονται high risk και αν αφεθούν χωρίς θεραπεία σε βάθος χρόνου (10 – 15 έτη από την αρχική λοίμωξη) ενδέχεται να οδηγήσουν σε καρκίνο του τραχήλου.

O HPV απομονώνεται στο 99.7% των περιπτώσεων καρκινώματος εκ πλακωδών κυττάρων. Υπάρχει συσχέτιση και με το αδενοκαρκίνωμα αλλά σε αυτό διαδραματίζει κάποιο ρόλο και η ηλικία της γυναίκας, έτσι σε γυναίκες κάτω των 40 ετών η συσχέτιση αγγίζει το 89%, ενώ σε ηλικία άνω των 60 ετών είναι περίπου στο 43%.

Συμπτώματα

Στα πολύ αρχικά του στάδια συνήθως δεν υπάρχουν συμπτώματα. Όσο προχωράει η κατάσταση μπορεί να εμφανιστούν κάποια από τα παρακάτω:

• Κολπική αιμορραγία ιδιαιτέρως μετά από σεξουαλική επαφή
• Πυελικός πόνος που συνήθως γίνεται εντονότερος κατά τη σεξουαλική επαφή
• Βλεννοαιματηρές κολπικές εκκρίσεις που συνοδεύονται από δυσάρεστη οσμή

Τρόποι πρόληψης

Το πρώτο και βασικότερο είναι εμβολιασμός κατά του HPV, ο οποίος είναι πολύ σημαντικό να πραγματοποιείται πριν να είναι η γυναίκα σεξουαλικά ενεργή. Με τον τρόπο αυτό παρέχεται προστασία για κάποια από τα στελέχη του ιού που ανήκουν στην κατηγορία high risk, αλλά και από αυτά που σχετίζονται με τα κονδυλώματα.

Το άλλο μέτρο πρόληψης είναι η συστηματική παρακολούθηση του τραχήλου (cervical screening programme) που πραγματοποιείται με το test PAP και αν χρειαστεί συνδυάζεται με το HPV DNA test. Ακολουθώντας τον αλγόριθμο, αν απαιτηθεί πραγματοποιείται κολποσκόπηση και λήψη βιοψίας. Ανάλογα με το είδος της προκαρκινωματώδους βλάβης λαμβάνεται απόφαση για την αφαίρεση της (LLETZ) ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να αναπτυχθεί καρκίνος.

Διάγνωση

Όταν υπάρχει υποψία για βλάβη στον τράχηλο της μήτρας, όπως προαναφέρθηκε στο κομμάτι της πρόληψης, διενεργούνται περαιτέρω έλεγχοι που περιλαμβάνουν την κολποσκόπηση και τη λήψη βιοψίας και ενδεχομένως την αφαίρεση τμήματος με τη χρήση διαθερμίας (LLETZ). Στις περιπτώσεις αυτές τα δείγματα που λαμβάνονται αποστέλλονται για ιστολογική εξέταση και με τον τρόπο αυτό καταλήγουμε σε διάγνωση.

Καρκίνος του ενδομητρίου

Καρκίνος του ενδομητρίου είναι ο καρκίνος που ξεκινά από το στρώμα κυττάρων που βρίσκεται στην εσωτερική κοιλότητα της μητρας που ονομάζεται ενδομήτριο. Αποτελεί ένα είδος καρκίνου της μήτρας, ενώ ένα άλλο είδος λιγότερο συχνό είναι το σάρκωμα μήτρας.

Παράγοντες κινδύνου

• Πρόωρη εμμηναρχή ή καθυστερημένη εμμηνόπαυση: Στις γυναίκες με μεγαλύτερο αριθμό περιόδων, το ενδομήτριο εκτίθεται συνολικά περισσότερο σε οιστρογόνα με αποτέλεσμα οι πιθανότητες για ανάπτυξη καρκίνου να είναι ελαφρώς αυξημένες.
• Παχυσαρκία: Ο λιπώδης ιστός παράγει κι αυτός οιστρογόνα με αποτέλεσμα το ενδομήτριο να διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο.
• Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS): Ιδιαίτερα σε γυναίκες που έχουν λιγότερο από μία περίοδο ανά τρίμηνο.
• Σακχαρώδης διαβήτης
• Υποκείμενη νόσος του ενδομητρίου (υπερπλασία ενδομητρίου, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από ατυπία)
• Αυξανόμενη ηλικία: Όσο μεγαλύτερη είναι η γυναίκα τόσο μεγαλύτερο κίνδυνο διατρέχει για εμφάνιση καρκίνου του ενδομητρίου, μιας και τα περισσότερα περιστατικά εμφανίζονται μετά την εμμηνόπαυση.
• Ατεκνία: Γυναίκες που δεν έχουν κυοφορήσει ποτέ διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο
• Θεραπεία για καρκίνο του μαστού: Συγκεκριμένα η έκθεση σε Ταμοξιφαίνη για κάποιο χρονικό διάστημα αυξάνει την πιθανότητα για εμφάνιση καρκίνου του ενδομητρίου.
• Κληρονομικός μη-πολυποδιασικός καρκίνος του παχέος εντέρου (HNPCC) ή Σύνδρομο Lynch
• Σπάνιες κύστες ωοθηκών που παράγουν μεγάλες ποσότητες οιστρογόνων

Συμπτώματα

Τα πιο συνήθη είναι μετεμμηνοπαυσιακή αιμορραγία ή μεσοκύκλια αιμορραγία σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας.

Διάγνωση

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το συνδυασμό των παρακάτω, ώστε να καταλήξουμε στη διάγνωση του καρκίνου του ενδομητρίου:

• Λήψη λεπτομερούς ιστορικού για ανεύρεση πιθανών παραγόντων κινδύνου καθώς και κλινική εξέταση.
• Διακολπικός υπερηχογραφικός έλεγχος: Με τη χρήση υπερήχων εκτιμούμε το πάχος και την ηχογένεια του ενδομητρίου.
• Λήψη βιοψίας σε επίπεδο ιατρείου: Πραγματοποιείται με χρήση εύκαμπτου πλαστικού αυλού (pipelle).
• Υστεροσκόπηση με ή χωρίς λήψη βιοψίας: Χρησιμοποιώντας μια κάμερα διαμέσου του κόλπου εκτιμούμε άμεσα το ενδομήτριο και σε περίπτωση εντόπισης ύποπτης περιοχής, πραγματοποιείται λήψη βιοψίας συνήθως πραγματοποιώντας απόξεση.

Είδη νεοπλασίας ενδομητρίου

Το 95% είναι αδενοκαρκίνωμα. Υπάρχουν 3 είδη αδενοκαρκινώματος του ενδομητρίου:

• Ενδομητριοειδές αδενοκαρκίνωμα: Αποτελεί το 75% των αδενοκαρκινωμάτων.
• Ορώδες καρκίνωμα: Αποτελεί περίπου το 5% των αδενοκαρκινωμάτων.
• Διαυγοκυτταρικό καρκίνωμα: Αποτελεί το 1-2% των αδενοκαρκινωμάτων.

Καρκίνος Ωοθηκών

Πρόκειται για τη μορφή αυτή του γυναικολογικού καρκίνου που ξεκινά από τις ωοθήκες. Ένα από τα χαρακτηριστικά του είναι ότι στις περισσότερες περιπτώσεις τα συμπτώματα εμφανίζονται σε προχωρημένα στάδια της νόσου με αποτέλεσμα η αρχική διάγνωση να πραγματοποιείται καθυστερημένα. Αυτός είναι και ο λόγος για την κακή πρόγνωση, μιας και η 5ετής επιβίωση αγγίζει μόλις το 35%.

Η συχνότητα με την οποία παρουσιάζεται στο γενικό πληθυσμό είναι 1.4% και η συχνότερη ηλικία εμφάνισης μεταξύ 50 και 60 ετών.

Παράγοντες κινδύνου

• Αυξανόμενη ηλικία: Όπως προαναφέρθηκε εμφανίζεται συχνότερα σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες.
• Οικογενειακό ιστορικό: Ειδικά όταν πρόκειται για πρώτου βαθμού συγγενείς.
• Κληρονομούμενες γονιδιακές μεταλλάξεις: Πρόκειται για τα γονίδια BRCA 1 και BRCA 2 που σχετίζονται με εμφάνιση καρκίνου ωοθηκών και μαστού.
• Πρώιμη εμμηναρχή ή καθυστερημένη εμμηνόπαυση μπορεί να σχετίζεται με αυξανόμενη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου ωοθηκών.

Συμπτώματα

Όπως προαναφέρθηκε δυστυχώς στα αρχικά στάδια συνήθως δεν παρουσιάζονται συμπτώματα. Όταν η πάθηση έχει αρχίσει να εξελίσσεται ενδεχομένως να εμφανιστούν κάποια από τα παρακάτω μη ειδικά συμπτώματα:

• Αίσθημα πληρότητας και διάταση κοιλίας
• Απώλεια βάρους
• Δυσφορία στην κοιλιακή χώρα
• Αλλαγές στις συνήθειες του εντέρου
• Συχνοουρία

Είδη νεοπλασίας ωοθηκών

• Επιθηλιακοί όγκοι: Προέρχονται από τη στιβάδα των κυττάρων που καλύπτουν τις ωοθήκες. Αποτελεί το 90% των ωοθηκικών καρκίνων.
• Στρωματικοί όγκοι: Προέρχονται από τον ωοθηκικό ιστό που περιέχει τα κύτταρα που παράγουν ορμόνες. Αποτελεί περίπου το 7% των ωοθηκικών καρκίνων.
• Όγκοι γεννητικών κυττάρων: Προέρχονται από κύτταρα που οδηγούν στη δημιουργία των ωαρίων. Αυτοί είναι σπάνιοι όγκοι οι οποίοι όμως εμφανίζονται σε νεαρές γυναίκες.

Τέλος μια διαφορετική κατηγορία είναι οι Borderline όγκοι ωοθηκών οι οποίοι δε συγκαταλέγονται αμιγώς στους καρκίνους καθώς ιστολογικά δε διηθούν τη βασική μεμβράνη, παραταύτα όμως δύναται να συμπεριφερθούν ως κακοήθεια.

Διάγνωση

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το συνδυασμό των παρακάτω, ώστε να καταλήξουμε στη διάγνωση του καρκίνου ωοθηκών:

• Λήψη λεπτομερούς ιστορικού
• Κλινική εξέταση, η οποία περιλαμβάνει και αμφίχειρη εξέταση για την ψηλάφηση πιθανών όγκων στην περιοχή των παραμητρίων.
• Κολπικός/κοιλιακός υπερηχογραφικός έλεγχος: Με τον τρόπο αυτό λαμβάνουμε πληροφορίες για το μέγεθος και τη σύσταση των ωοθηκικών μορφωμάτων (B & M rules, όπως περιγράφησαν στην ενότητα Κύστεις Ωοθηκών Προεμμηνοπαυσιακά)
• Καρκινικοί δείκτες: Πρόκειται για αιματολογικές εξετάσεις. Αυτές δύναται να περιλαμβάνουν για γυναίκες που βρίσκεται πριν την εμμηνόπαυση: CA-125, β-hCG, aFP και LDH και για αυτές μετά την εμμηνόπαυση: CA-125, CA-19.9, CEA.
• Αξονική τομογραφία (CT scan): Σε περίπτωση υποψίας για κακοήθεια πραγματοποιείται CT κοιλίας για τη συλλογή περισσότερων πληροφοριών και την ορθότερη σταδιοποίηση της νόσου.

Γυναικολογικοί καρκίνοι και αντιμετώπιση

Οι γυναικολογικοί καρκίνοι δεν είναι μία μόνο πάθηση, αλλά μια ομάδα διαφορετικών μορφών κακοήθειας, με διαφορετική εικόνα, συμπτώματα και θεραπευτικές επιλογές. Αυτό που τους συνδέει είναι ότι η έγκαιρη αξιολόγηση κάθε ύποπτου σημείου και η σταθερή προσήλωση στην πρόληψη μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά την πορεία των πραγμάτων. Η ενημέρωση, ο τακτικός γυναικολογικός έλεγχος και η εξατομικευμένη ιατρική καθοδήγηση αποτελούν τα πιο ισχυρά εργαλεία για να μειωθεί ο κίνδυνος καθυστέρησης στη διάγνωση.

Με σωστή παρακολούθηση και σύγχρονες διαγνωστικές μεθόδους, οι γυναικολογικοί καρκίνοι μπορούν συχνά να εντοπιστούν σε στάδια όπου οι επιλογές θεραπείας είναι περισσότερες και τα αποτελέσματα καλύτερα.

Αναφορικά με την αντιμετώπιση γυναικολογικών καρκίνων, η ρομποτική χειρουργική αποτελεί σήμερα μία από τις πιο σύγχρονες επιλογές όταν απαιτείται χειρουργική αντιμετώπιση, καθώς προσφέρει υψηλή ακρίβεια και καλύτερη ορατότητα του χειρουργικού πεδίου, στοιχεία ιδιαίτερα σημαντικά σε ογκολογικές επεμβάσεις.

Ο Μαιευτήρας Χειρουργός Γυναικολόγος Χαρίλαος Χαραλαμπίδης εξειδίκευση στις λαπαροσκοπικές και ρομποτικές επεμβάσεις, με στόχο οι γυναικολογικοί καρκίνοι να αντιμετωπίζονται με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια και ασφάλεια, όταν η χειρουργική θεραπεία αποτελεί την ενδεδειγμένη επιλογή.